Finasteryd u kobiet: wskazania medyczne

Finasteryd jest zarejestrowany dla mężczyzn, ale dermatolodzy i endokrynolodzy niekiedy przepisują go także kobietom. Redakcja przeanalizowała, przy jakich stanach jest to uzasadnione, co pokazują badania i dlaczego główną zasadą takiego leczenia jest niezawodna antykoncepcja.

Status leku: dlaczego „poza wskazaniami”

Finasteryd to inhibitor 5-alfa-reduktazy typu 2, enzymu, który przekształca testosteron w silniejszy androgen dihydrotestosteron (DHT). Oficjalne wskazania to łagodny rozrost prostaty oraz łysienie androgenowe u mężczyzn. Ulotki wprost zaznaczają, że lek nie jest przeznaczony do stosowania u kobiet.

Mimo to w praktyce klinicznej finasteryd stosuje się u kobiet poza wskazaniami (off-label) do leczenia stanów związanych z nadmiernym działaniem androgenów na skórę i mieszki włosowe. Takie zastosowanie opiera się na wynikach pojedynczych badań randomizowanych, obserwacji i zaleceń eksperckich.

Stosowanie poza wskazaniami nie oznacza „nielegalnie” czy „niedopuszczalnie”, ale zakłada większą odpowiedzialność lekarza i pacjentki: staranny dobór, wyjaśnienie ryzyka, udokumentowanie zgody i obserwację. Samodzielne przyjmowanie finasterydu przez kobiety redakcja uważa za niedopuszczalne.

Główną przyczyną ostrożności jest teratogenność. DHT jest niezbędny do prawidłowego kształtowania się zewnętrznych narządów płciowych płodu płci męskiej, a jego zahamowanie w czasie ciąży może spowodować wady rozwojowe. Dlatego u kobiet w wieku rozrodczym finasteryd rozważa się wyłącznie pod warunkiem niezawodnej antykoncepcji.

Hirsutyzm: najbardziej uzasadnione zastosowanie

Hirsutyzm to nadmierny wzrost włosów terminalnych u kobiet według typu męskiego: na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu, plecach. Najczęstszą przyczyną jest zespół policystycznych jajników (PCOS), rzadziej — hirsutyzm idiopatyczny, nieklasyczny wrodzony przerost kory nadnerczy lub guzy produkujące androgeny, które należy wykluczyć w pierwszej kolejności.

Ponieważ wzrost włosa w mieszku w dużej mierze zależy od DHT, zahamowanie 5-alfa-reduktazy jest w stanie zmniejszyć intensywność wzrostu. Randomizowane badanie kontrolowane placebo Moghettiego i współautorów (2000) wykazało, że finasteryd, spironolakton i flutamid w ciągu sześciu miesięcy zmniejszały nasilenie hirsutyzmu w porównaniu z placebo, przy czym skuteczność trzech leków była porównywalna.

Wytyczne kliniczne Endocrine Society dotyczące hirsutyzmu (Martin et al., 2018) traktują antyandrogeny, do których zalicza się także finasteryd, jako opcję leczenia, zazwyczaj w połączeniu ze złożonymi doustnymi środkami antykoncepcyjnymi. Wytyczne nie zalecają monoterapii antyandrogenami bez niezawodnej antykoncepcji ze względu na ryzyko dla płodu.

Efekt leczenia hirsutyzmu rozwija się powoli: oceniać wynik ma sens nie wcześniej niż po sześciu miesiącach, ponieważ właśnie tyle trwa cykl wzrostu włosa. Leczenie farmakologiczne często łączy się z kosmetycznymi metodami usuwania włosów — depilacją laserową czy elektrolizą.

Łysienie androgenowe u kobiet

Utrata włosów według typu żeńskiego zwykle objawia się stopniowym przerzedzeniem w centralnej części głowy z poszerzeniem przedziałka przy zachowaniu przedniej linii wzrostu. Może wiązać się z nadmiarem androgenów, ale u wielu kobiet wskaźniki hormonalne są w normie, a mechanizmy pozostają nie do końca zrozumiałe.

Najbardziej znane randomizowane badanie finasterydu u kobiet to praca Price'a i współautorów (2000) u kobiet po menopauzie. Przyjmowanie 1 mg finasterydu przez rok nie różniło się od placebo pod względem liczby włosów. Wynik ten stał się ważnym argumentem przeciwko rutynowemu stosowaniu leku w tej grupie.

Jednocześnie przegląd systematyczny Hu i współautorów (2019), poświęcony stosowaniu finasterydu u kobiet, opisuje niejednorodne wyniki: w niektórych badaniach, szczególnie z wyższymi dawkami lub u kobiet z oznakami hiperandrogenizmu, obserwowano poprawę. Jakość tych badań jest przeważnie niska, dlatego wnioski są ostrożne.

W praktyce pierwszą linią przy kobiecym łysieniu androgenowym zwykle pozostaje miejscowy minoksydyl, a antyandrogeny ogólnoustrojowe rozważa się indywidualnie. Ważne jest także wykluczenie innych przyczyn utraty włosów: niedoboru żelaza, zaburzeń funkcji tarczycy, wypadania telogenowego po stresie czy chorobie.

• Przed leczeniem — ocena ferrytyny, TSH, według wskazań — androgenów.
• Dermatoskopia pomaga odróżnić łysienie androgenowe od innych postaci.
• Efekt jakiejkolwiek terapii warto oceniać nie wcześniej niż po 6–12 miesiącach.

Teratogenność i antykoncepcja

Ulotki finasterydu zawierają surowe ostrzeżenie: lek jest przeciwwskazany kobietom, które są w ciąży lub mogą zajść w ciążę. Wpływ na płód płci męskiej może zaburzyć rozwój zewnętrznych narządów płciowych — w istocie odtworzyć obraz charakterystyczny dla dziedzicznego niedoboru 5-alfa-reduktazy.

Ulotki ostrzegają również, że kobiety w ciąży i kobiety, które mogą zajść w ciążę, nie powinny dotykać rozkruszonych lub połamanych tabletek, ponieważ substancja czynna może wchłaniać się przez skórę. Całe tabletki są pokryte otoczką, która zapobiega kontaktowi przy zwykłym obchodzeniu się.

Z powodu tych zagrożeń lekarze przepisują finasteryd kobietom w wieku rozrodczym wyłącznie razem z niezawodną antykoncepcją. Złożone doustne środki antykoncepcyjne mają dodatkową zaletę: same obniżają poziom wolnych androgenów i dlatego wzmacniają efekt leczenia hirsutyzmu.

U kobiet po menopauzie ryzyko ciąży nie występuje, ale, jak pokazują badania, skuteczność finasterydu przy łysieniu w tej grupie jest wątpliwa. Dlatego decyzję w każdej grupie wiekowej podejmuje się po ocenie stosunku korzyści do ryzyka.

Działania niepożądane i obserwacja

Dane o działaniach niepożądanych finasterydu u kobiet są ograniczone w porównaniu z mężczyznami, ponieważ badań jest mniej i są one mniejsze objętościowo. W opisanych badaniach lek był ogólnie zadowalająco tolerowany, ale zgłaszano ból głowy, zmiany cyklu menstruacyjnego, spadek libido, tkliwość piersi.

Osobną uwagę zwraca zdrowie psychiczne. Dla finasterydu u mężczyzn opisano przypadki depresji i myśli samobójczych, a organy regulacyjne w ostatnich latach wzmocniły odpowiednie ostrzeżenia w ulotkach. Choć podstawowe dane uzyskano u mężczyzn, kobiety również powinny informować lekarza o wszelkich zmianach nastroju.

Podczas leczenia lekarz okresowo ocenia efekt (zazwyczaj według standaryzowanych skal hirsutyzmu lub zdjęć owłosionej skóry głowy), tolerancję i przestrzeganie antykoncepcji. Wskaźniki laboratoryjne dobiera się indywidualnie, w zależności od podstawowej diagnozy, na przykład przy PCOS — z uwzględnieniem zaburzeń metabolicznych.

Jeśli leczenie nie daje efektu w rozsądnym terminie, lekarz weryfikuje diagnozę i plan terapii. Kontynuowanie przyjmowania leku latami bez oceny korzyści jest niecelowe.

Wnioski redakcji

U kobiet finasteryd stosuje się wyłącznie poza wskazaniami, a najbardziej uzasadnionym wskazaniem jest hirsutyzm, gdzie jego skuteczność potwierdzają badania randomizowane i wspomina się o nim w wytycznych klinicznych.

Przy łysieniu androgenowym u kobiet dane są sprzeczne: w okresie pomenopauzalnym przy dawce 1 mg efektu nie wykryto, w innych grupach wyniki są niejednorodne.

Kluczowym ograniczeniem jest teratogenność: dla kobiet w wieku rozrodczym leczenie jest możliwe wyłącznie z niezawodną antykoncepcją, a kontakt z rozkruszonymi tabletkami w czasie ciąży jest niedopuszczalny.

Polecamy również przeczytać „Historia powstania finasterydu”, „Kabergolina u kobiet: wskazania medyczne” oraz „Badania przy stosowaniu eksemestanu”.

Bibliografia

1. Moghetti P, Tosi F, Tosti A, et al. Comparison of spironolactone, flutamide, and finasteride efficacy in the treatment of hirsutism: a randomized, double blind, placebo-controlled trial. J Clin Endocrinol Metab. 2000;85(1):89–94.
2. Martin KA, Anderson RR, Chang RJ, et al. Evaluation and treatment of hirsutism in premenopausal women: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(4):1233–1257.
3. Price VH, Roberts JL, Hordinsky M, et al. Lack of efficacy of finasteride in postmenopausal women with androgenetic alopecia. J Am Acad Dermatol. 2000;43(5 Pt 1):768–776.
4. Hu AC, Chapman LW, Mesinkovska NA. The efficacy and use of finasteride in women: a systematic review. Int J Dermatol. 2019;58(7):759–776.
5. Imperato-McGinley J, Guerrero L, Gautier T, Peterson RE. Steroid 5α-reductase deficiency in man: an inherited form of male pseudohermaphroditism. Science. 1974;186(4170):1213–1215.
6. Merck Sharp & Dohme. Propecia (finasteride): prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.